Αυστηρά επιτηρούμενα τρένα

Ένα κείμενο με αφορμή την ταινία «Ανθρώπινο κτήνος» του Φριτζ Λανγκ.

Πιστεύω πως είναι εγκληματική αδιαφορία και προκλητική «πολυτέλεια» να μην διαπραγματευόμαστε (και) το σινεμά του χθες με όρους του σήμερα… Α.Ν.Δ.

«Όταν τα άκρα αυτού του κόκκινου κύκλου κλείσουν, οι τροχιές των ανθρώπων θα συναντηθούν». Όταν ο Μελβίλ αξιοποιεί αυτή τη ρήση εξωτικής μεταφυσικής στην αρχή του «Κόκκινου κύκλου», υποστηρίζει τη φιλοσοφία του οτιδήποτε υπερβαίνει το πραγματικό και το υλικό. Δεν είναι μόνον η μοίρα, αλλά και μια μορφή υπέρβασης. Το γαλλικό νουάρ σταθερά στήριζε αυτή την έξοδο προς τη μεταφυσική. Ακόμα και όταν οι καταλήξεις ήταν αρνητικές, πάντα μια έστω μετά θάνατο δικαίωση («Χαφιές», «Δεύτερη πνοή» κτλ.) μετέφερε αυτή την αίσθηση του δικαιωμένου. Η άποψη περίπου του τύπου «να σπάσει το σύστημα με ό,τι αντάλλαγμα, κι αυτό θα είναι επιτυχία», καθορίζει τη συγκεκριμένη μη ορθολογιστική εντύπωση.

Ο Λανγκ μπορεί να είναι Ευρωπαίος, αλλά έχει ακριβώς την αντίθετη άποψη. Οι τροχιές των ανθρώπων ποτέ δεν θα συναντηθούν. Θα είναι πάντα παράλληλες (συμβαδίζουσες), αλλά ποτέ δεν θα φθάσουν σε τομή. Γι’ αυτό, έτσι ακριβώς είναι φτιαγμένο το σύστημα. Ατελείωτες τροχιές – γραμμές στο διηνεκές πέρα από το χρόνο, μακρύτερα από την αιωνιότητα, που υπερβαίνουν το άπειρο, τα έτη μιας οποιασδήποτε ανθρώπινης ζωής. Ο Λανγκ είναι πραγματιστής και γνωρίζει πόσο καλά στερεωμένο είναι τα στερεότυπα. Γραμμές τρένων, λοιπόν, στο «Ανθρώπινο κτήνος» («Human Desire», 1954, ριμέικ του προπολεμικού φιλμ του Ρενουάρ «La bête humaine»). Ατελείωτες γραμμές, που δεν οδηγούν πουθενά παρά μόνον σε πρόσκαιρους σταθμούς. Εκφράζουν την επιθυμία της διαφυγής, αλλά οι σταθμοί είναι αυστηρά επιτηρούμενοι όπως τα στεγανοποιημένα οχήματα σε περιόδους επιδημιών.

Μικρές πόλεις των ΗΠΑ, μικρές πόλεις κάθε χώρας. Από το ειδικό στο γενικό και από εκεί στο παγκόσμιο. Ναι, αυτή είναι η Αμερική με τη ζωή της, αλλά αυτή η παγίδα είναι στημένη παντού. Κράτος, τάξη, ασφάλεια, οικογένεια, διαιώνιση, κανονική πορεία των τρένων, κανένας εκτροχιασμός. Κι όταν συμβαίνει κάποιος εκτροχιασμός, ξεπερνιέται με κάποια θύματα και τα τρένα (ζωή) συνεχίζουν τα ταξίδια, αναπαράγοντας την ηθική τους, τις «αξίες», τα ιδεώδη, τα συστατικά με τα οποία όχι απλά συγκροτείται αλλά συγκρατείται (χειραγωγείται) το κοινωνικό σύστημα.

Πόσο επίκαιρο το νουάρ του Λανγκ, πόσο ταιριάζει 57 χρόνια μετά (και) με την ελληνική απόγνωση της κρίσης. Άνθρωποι σε παγίδα, τρένα κυβερνημένα με τον πολιτικά ορθό τρόπο.

Όλα αυτά αποτελούν μια φιλολογία, που παραγράφει την ταινία. Γιατί το θέμα δεν είναι τι λέει ένα φιλμ, αλλά πώς το λέει. Πάντα έχω ένα πρόβλημα (μια «λόξα») με τον βερμπαλιστικό λόγο, το διδακτισμό, το ρεαλισμό της «καλότητας», το φωτογενές των καταστάσεων αλλά και την περιγραφή τους. Αυτά σε καλό σινεμά είναι «αμαρτήματα», αν τα συγχωρείς στη ζωή σου.

Μινιμαλισμός, νύξεις, να «μιλάει» το μοντάζ, να εξομολογείται το ντεκουπάζ, εκφράζοντας τα βλέμματα, να ακτινογραφείται η απόγνωση μέσα από τις στάσεις των σωμάτων. Να ψιθυρίζουν οι σιωπές, να ουρλιάζουν οι ελλείψεις, να σηματοδοτούνται οι χειρονομίες.

Ο Λανγκ πάντα έκρινε την Αμερική, γι’ αυτό οι ταινίες του δεν αγαπήθηκαν εκεί. Υπήρξε μη πολιτικά ορθός, επειδή τον ενοχλούσε το πολιτικά ορθό. Τον άφηναν να κάνει σινεμά ώσπου ξαναγύρισε στην Ευρώπη. «Όταν ακούω για κουλτούρα, βγάζω το καρνέ επιταγών» (το λέει ο Αμερικανός παραγωγός στην γκονταρική «Περιφρόνηση», όπου ο Λανγκ έπαιζε τον … εαυτό του). Το αμερικανικό φιλμ νουάρ είχε την δική του αξεπέραστη και διαχρονική κουλτούρα, λαϊκή αλλά και σοφή. Ο Λανγκ την τιμάει κι αυτή την κουλτούρα και δεν επεμβαίνει πάνω της. Ως διανοούμενος κάνει μικροεπεμβάσεις από όλο το οπλοστάσιο του γερμανικού εξπρεσιονισμού.

Στο τέλος, ο Γκλεν Φορντ, «απαλλαγμένος» (;) από την… Γκλόρια Γκράχαμ, πάνω στην ατμομηχανή δέχεται (και πάλι) ένα τσιγάρο από τον παλαίμαχο μηχανοδηγό. Και πάλι η φιλία αναβλύζει, είναι η αποκατάσταση, είναι ο ορθός δρόμος, είναι η επερχόμενη οικογένεια. Η παγίδα κλείνει τόσο καλά ώστε τα ζοφερά σκοτάδια πλημμυρίζουν τα πάντα, εξέρχονται από το φιλμ, ξεχύνονται προς τους θεατές.

Η μοναδική διαχείριση της χρονικότητας από το δημιουργό δίνει την αίσθηση και τη γεύση ενός σινεμά που δεν γίνεται στις ημέρες μας, όπως, ας πούμε, η πρώτη ταινία που γύρισε ο επίσης γερμανικής καταγωγής Ρόμπερτ Σιόντμακ, όταν πάτησε στην ευλογημένη Αμερική. «Η γυναίκα φαντομάς» είναι η πρώτη και εύγλωττη, φαντάζομαι, για τον Λανγκ άποψη πως εδώ είναι Αμερική, δεν είναι παίξε γέλασε. Πρώτο στοιχείο για να εκπαιδευθείς είναι η αποπροσωποποίηση, η μετατροπή σου σε γρανάζι, η δύναμη της ατμομηχανής (του συστήματος) πάνω σε οτιδήποτε άλλο ακόμα και επιθυμητό. Αυστηρά επιτηρούμενα τρένα, αυστηρά επιτηρούμενες κοινωνίες, καλή ώρα όπως η δική μας τώρα.

Αλέξης Ν. Δερμεντζόγλου